Op weg naar een universeel logistiek netwerk in steden

Horizon Europe is het belangrijkste financieringsprogramma van de Europese Unie voor onderzoek en innovatie. Met een budget van ongeveer 95 miljard euro ondersteunt het universiteiten, bedrijven en andere organisaties bij de ontwikkeling van nieuwe kennis, met als doel wetenschappelijke vooruitgang te stimuleren, maatschappelijke uitdagingen zoals klimaatverandering en gezondheidszorg aan te pakken en de concurrentiekracht van Europa te versterken. Een van de projecten die in de schoot van Horizon Europe ontstonden, is URBANE, ofwel: ‘Upscaling Innovative Green Urban Logistics Solutions Through Multi-Actor Collaboration and PI-inspired Last Mile Deliveries’. Het project draait rond duurzame logistiek in steden, meer bepaald de transitie naar veilig en duurzaam vervoer over de laatste kilometers. Het ging in september 2022 van start en liep af in februari 2026.

Gedeeld logistiek netwerk

Aan de basis van URBANE ligt een concept dat de logistieke wereld de komende decennia fundamenteel kan veranderen: het ‘physical internet’ of fysieke internet. Hoewel de term abstract klinkt, is de logica erachter ontleend aan de digitale wereld. Zoals datapakketjes wereldwijd over verschillende servers en kabels reizen zonder dat de eindgebruiker weet welk pad ze precies volgen, zo streeft het fysieke internet naar een volledig open, verbonden en gedeeld logistiek netwerk. Dat netwerk moet de basis vormen voor duurzame logistiek in steden.

Yanying Li is head of Programs & Knowledge Management bij ALICE (Alliance for Logistics Innovation through Collaboration in Europe). Ze werkte als onderzoekster mee aan het URBANE-project en vertelt over het potentieel van het fysieke internet: “Het gaat over het verplaatsen van goederen in gestandaardiseerde modules, door gebruik te maken van gedeelde data en infrastructuur. Met URBANE wilden we nagaan hoe we de uitdagingen van de post-covid e-commerce konden aanpakken door de principes van het fysieke internet toe te passen op stedelijke logistiek. Wanneer je middelen deelt, ontstaat de mogelijkheid om de efficiëntie te maximaliseren.” De noodzaak daarvoor is groot: steden hebben almaar minder ruimte en infrastructuur die specifiek aan logistiek is toegewezen. “De traditionele aanpak, waarbij elke koerierdienst zijn eigen depot, busjes en lockersysteem beheert, is in een verzadigde stad niet langer houdbaar.”

Vier vuurtorens in Europa

URBANE werkte met zogeheten ‘Lighthouse Living Labs’ in vier diverse Europese steden: Helsinki, Bologna, Valladolid en Thessaloniki. Elke stad fungeerde als een uniek laboratorium voor specifieke oplossingen. In Helsinki en Thessaloniki lag de focus op samenwerking: drie grote logistieke spelers deelden er een gezamenlijke microhub in het stadscentrum. “In plaats van die aparte hubs naast elkaar te hebben, moesten ze samenwerken in een ruimte die door de stad was toegewezen”, vertelt Yanying Li. Wat logisch klinkt, is commercieel gezien een delicate opdracht. “Koeriers moeten infrastructuur delen zonder vertrouwelijke informatie over hun klanten of goederen prijs te geven. Om dat mogelijk te maken, ontwikkelden we ‘smart contracts’ op basis van blockchaintechnologie waarbij de betrokken partijen alleen de minimale dataset delen die nodig is voor de afhandeling.” In Thessaloniki zetten de onderzoekers ook digitale tweelingen in om de beste locaties voor microhubs te bepalen en om de bezorgroutes voor cargofietsen te ontwerpen.

In Bologna vond een experiment plaats met gedeelde pakketkluisjes of ‘parcel lockers’. Waar we in België vaak zien dat elke speler – zoals Bpost, PostNL of DPD – zijn eigen kluisjes plaatst, probeerde URBANE een open model uit. Volgens Yanying Li is de aanbeveling daarrond helder: “Als een parcel locker in de publieke ruimte staat, moet die voor iedereen toegankelijk zijn. Overheden moeten daar via aanbestedingen strikt op toezien. Bovendien moeten ze zo geplaatst zijn dat gebruikers er te voet of met de fiets naartoe kunnen, in plaats van extra autoverkeer te genereren.”

Valladolid diende dan weer als testplek voor artificiële intelligentie om het gebruik van stoepranden en parkeerplaatsen in kaart te brengen. Door te analyseren wanneer en hoe lang bestelwagens op bepaalde plekken laden en lossen, kunnen steden hun parkeerbeleid dynamisch aanpassen.

Het robotdilemma

Een van de meest opvallende onderdelen van het project was het gebruik van autonome bezorgrobots, onder meer in Helsinki en Karlsruhe. De robots dienden niet alleen om pakketjes in woonwijken te bezorgen, er liep ook een test voor de levering van gereedschap en maaltijden op bouwplaatsen. Daar kwamen waardevolle, soms onverwachte lessen uit voort. “We leerden dat we de impact op menselijke gewoontes niet over het hoofd mogen zien”, aldus Yanying Li. “Zo waren de bouwvakkers op de testlocaties niet onverdeeld enthousiast over de robot die hun lunch kwam brengen, omdat het sociale aspect van de pauze en de interactie met een bezorger verdween. Voor hen voelde het alsof ze hun rustmoment verloren.”

In Karlsruhe liep dan weer een test met robots in het openbaar vervoer. Die brachten pakketjes van buiten de stad naar het stadscentrum, waar mensen de bezorging overnamen via de tramlijnen. “Het was interessant om te zien hoe het publiek reageerde op het gebruik van robots in het openbaar vervoer in het centrum.” Dit soort multimodale oplossingen toont aan dat de last mile niet per se met een bestelwagen hoeft te worden afgelegd.

Twinning cities

URBANE had het expliciete doel geformuleerd om meer te doen dan alleen pilots. De opgedane kennis moest schaalbaar zijn. Daarom werden ‘Twinning Living Labs’ opgezet in steden als Barcelona en Karlsruhe. In Barcelona lag de focus op microhubs en het gebruik van cargofietsen in het compacte stadscentrum. “Het is belangrijk dat steden niet alleen oplossingen ontwikkelen die voor henzelf werken”, benadrukt Yanying Li. “Logistieke operatoren werken vaak regionaal of internationaal. Als elke stad zijn eigen unieke regels en systemen heeft, wordt het voor bedrijven onmogelijk om rendabele oplossingen te implementeren. De harmonisering van de regels rond stedelijke toegang en voertuigen is een absolute topprioriteit.” De versnippering van regelgeving, onder meer over lage-emissiezones, venstertijden of afmetingen van voertuigen, vormt momenteel een van de grootste barrières voor efficiënte stedelijke distributie.

Lessen voor de sector

Wat kunnen Belgische logistiek managers meenemen uit URBANE? In de eerste plaats is het duidelijk dat gedeelde infrastructuur geen vrijblijvende toekomstmuziek meer is, maar een noodzakelijke evolutie. De tijd dat elk bedrijf zijn eigen netwerk van kluisjes en hubs beheert in een overvolle stad, loopt stilaan ten einde. “Gedeelde, ‘white label’-oplossingen maken het mogelijk de bezettingsgraad te verhogen en tegelijk de kosten te verlagen”, zegt Yanying Li. Daarnaast blijken data een cruciale rol te spelen als smeermiddel voor samenwerking. Technologieën zoals blockchain en smart contracts ondersteunen het vertrouwen tussen partijen en dwingen het ook af.

Tegelijk onderstreept het project het belang van de sociale dimensie van innovatie. Automatisering via robots en artificiële intelligentie mag dan technisch veelbelovend zijn, het uiteindelijke succes hangt in grote mate af van de acceptatie door zowel eindgebruikers als medewerkers. Het voorbeeld van de lunchrobot in Helsinki toont aan dat logistieke processen ook een menselijke kant hebben die we niet zomaar mogen negeren. Tot slot blijkt dat de harmonisering van regelgeving essentieel is voor een efficiënte werking van de sector. “Logistieke spelers doen er goed aan actief in dialoog te gaan met steden en overheden om zo een versnipperd regelgevend landschap te vermijden. Wat in de ene stad werkt, moet bij voorkeur ook in andere steden toepasbaar zijn, wil je tot schaalbare en rendabele oplossingen komen.”

Van project naar praktijk

Hoewel het URBANE-project officieel is afgerond, stopt het onderzoek naar duurzame logistieke oplossingen niet. De resultaten stromen door naar de ‘Expert Group on Urban Mobility’ van de Europese Commissie. De input van URBANE dient als basis voor beleidsaanbevelingen. Bovendien is er een directe opvolging in projecten zoals DISCO (Data-driven, Integrated, Synchromodal, Collaborative and Optimised), dat een Europees platform voor stedelijk goederenvervoer ontwikkelt, gebaseerd op gegevensuitwisseling over stedelijke logistiek en het gebruik van de stedelijke ruimte. Het project bouwt daarvoor verder op de inzichten rond het fysieke internet door URBANE. “De data over stoepranden en parkeerplaatsen in Valladolid blijft bijvoorbeeld beschikbaar voor de autoriteiten om hun planning te verbeteren, ook nu de AI-testen op hun einde zijn gelopen”, zegt Yanying Li.

Voor logistiek dienstverleners is de boodschap van URBANE duidelijk: openheid is geen bedreiging, maar een voorwaarde voor overleving. “Bedrijven moeten openstaan voor innovatie en samenwerking met concurrenten en overheden. In een hyper competitieve omgeving is het verleidelijk om je af te sluiten, maar zonder cocreatie blijven we steken in inefficiëntie. Bedrijven die met hun visie voorop lopen, zoeken nu al naar manieren om infrastructuur te delen.”

FF