Circulariteit begint met de juiste strategie

De Europese Unie schuift circulariteit naar voren als een middel om binnen het kader van de Green Deal tegen 2050 klimaatneutraliteit te bereiken. Alix Langenaeker, doctoraatsstudent in circulaire supply chains aan de Universiteit Antwerpen, legt uit: “De ambitie uit Europese hoek is er al vele jaren, maar vertaalt zich nu ook sterker in regelgeving. Een mooi voorbeeld is de Europese Extended Producer Responsibility (EPR), die producenten, distributeurs en importeurs verantwoordelijk stelt voor de volledige levenscyclus van hun producten, inclusief inzameling, hergebruik, recyclage en afvalverwerking.”

Digitaal productpaspoort
Karel Van Acker, professor duurzaam materialenbeheer aan de KU Leuven en coördinator van het platform Circulaire Economie@KU Leuven, wees onlangs op nog twee andere belangrijke wetgevende initiatieven: de verordening voor duurzame producten (Ecodesign for Sustainable Products Regulation of ESPR) en de komst van het digitaal productpaspoort. De verordening stelt nieuwe eisen aan het ecologische ontwerp om de duurzaamheid, betrouwbaarheid, repareerbaarheid, herbruikbaarheid en recycleerbaarheid van producten te verbeteren. Het digitaal productpaspoort zal daarnaast per product vastleggen welke materialen zijn gebruikt, hoe het is samengesteld, in welke mate herstelling en recyclage mogelijk zijn en welke milieu-impact eraan verbonden is.

Een andere belangrijke wetgevende impuls is het recht op herstel (right to repair), met als doel de duurzame consumptie tijdens de hele levenscyclus van een product te bevorderen. Professor Philippe Nimmegeers, die de doctoraatsstudie van Alix Langenaeker mee begeleidde, verduidelijkt: “Door consumenten het recht te geven hun producten eenvoudig te laten repareren, kunnen producten langer meegaan en is het mogelijk om de hoeveelheid afval verminderen. Het recht op herstel heeft dus onder meer betrekking op de ontwikkeling en het design van het product. Maar ook de supply chain zal zich moeten aanpassen om die herstelling te faciliteren.”

Strategie als uitgangspunt
De kern van de nieuwe regelgeving ligt volgens prof. Karel Van Acker niet bij individuele producten, maar bij de volledige waardeketen. Dat daar nog heel wat ruimte voor verbetering is, blijkt uit de doctoraatsstudie van Alix Langenaeker, die naast professor Philippe Nimmegeers ook werd begeleid door professor Christof Defryn.

Christof Defryn legt uit: “Wanneer individuele ondernemers de term circulariteit in de mond nemen, gaat het vaak om een nuttige herintroductie van een specifieke materiaalstroom. Maar weinig bedrijven maken deel uit van een volwaardige circulaire supply chain. Circulariteit kent ook veel vormen en lagen. Gaat het bijvoorbeeld om gesloten kringlopen, waarbij je een product na gebruik recycleert tot hetzelfde product of om een open kringloop met recyclage tot producten voor andere sectoren?”

Het onderzoek van Alix Langenaeker spitst zich vooral toe op het strategische niveau. “De meeste onderzoeken vertrekken van één bepaalde strategie, zoals recyclage. Maar eigenlijk moet je eerst nagaan welke vorm van circulariteit het meest aangewezen is voor jouw producten en supply chain. Een tweede belangrijk domein is de collectiestrategie. Hoe je producten verzamelt, heeft eveneens een grote impact op het verdere verloop van de circulaire keten. Het is bijvoorbeeld belangrijk om te weten in welke volumes en in welke staat goederen terugkeren.”

De verschillende mogelijkheden voor circulariteit vatten experts en academici vaak samen in de R-strategieën. Ook de FOD Economie beschouwt ze als een belangrijke leidraad.
Prof. Philippe Nimmegeers: “De eerste drie strategieën bevinden zich aan het begin van de keten: afwijzen (refuse), heroverwegen (rethink) en verminderen (reduce). Daarom zijn ze minder relevant binnen de scope van dit onderzoek. Daarna volgen hergebruiken (reuse), repareren (repair), renoveren (refurbish), herfabricage (remanufacture), herbestemmen (repurpose), recycleren (recycle) en het omzetten van reststromen in energie (recover).”

R-strategieën kennen beperkingen
De FOD Economie geeft aan dat ze die volgorde niet toevallig kiest, maar de R-strategieën rangschikt van meest naar minst duurzaam. Volgens Alix Langenaeker schiet die benadering tekort. “De volgorde houdt geen rekening met de productspecifieke karakteristieken. Want is het wel duurzaam om een oude en vervuilende auto of wasmachine te herstellen? Aangezien een nieuw toestel veel minder energie verbruikt, is het misschien meer aangewezen om nog enkele onderdelen te hergebruiken of het toestel te recycleren. Ook veiligheidsoverwegingen spelen mee. Ik raad ondernemingen daarom aan om vooraf hun huiswerk te maken. Kies dus eerst de optimale strategie en ga dan pas na hoe je die kunt uitwerken, veeleer dan een suboptimale strategie te willen verbeteren.”

Een van de grootste obstakels voor circulariteit is volgens prof. Karel Van Acker het gebrek aan informatie-uitwisseling tussen de schakels in de keten. Recyclagebedrijven weten niet altijd hoe producten zijn samengesteld of hoe ze die veilig en efficiënt kunnen ontmantelen. Herstellers missen dan weer technische informatie om onderdelen te vervangen of te reviseren.
C. Defryn: “Circulariteit is een verhaal van vele partijen: het gaat niet enkel om producenten, logistieke dienstverleners of retailers. Ook externe actoren, zoals recyclagebedrijven en verzamelpunten, en de gebruiker dien je bij de transacties te betrekken. Je moet alle neuzen in dezelfde richting krijgen. Maar in de praktijk sturen slechts één of enkele schakels de volledige keten aan, vaak in reactie op veranderende wetgeving. Niet zelden treedt voor die spelers het kostenplaatje op de voorgrond. Toch zou duurzaamheid, het uiteindelijke belangrijkste motief voor circulariteit, altijd de belangrijkste beweegreden moeten vormen.”

Nood aan een generiek model
Veel bestaande modellen zijn ontwikkeld voor één specifiek bedrijf of één sector. Daardoor zijn ze moeilijk toepasbaar in andere situaties. Als tegengewicht stellen de auteurs een meer algemeen raamwerk voor.
A. Langenaeker: “Veel studies zijn analytisch of conceptueel. Analytische onderzoeken gaan er bijvoorbeeld van uit dat niet-bederfelijke producten uitsluitend aan kwaliteit inboeten in de gebruiksfase, terwijl conceptuele studies stellen dat er ook tijdens de verzamelfase kwaliteit verloren gaat. Alle onderzoeken lossen stukjes van de puzzel op, maar wij willen via ons model die verschillende puzzelstukjes in elkaar laten passen. Daarbij houden we ook rekening met de factor onzekerheid. In de praktijk zijn er altijd variabelen, bijvoorbeeld rond de hoeveelheid producten die terugkomt voor hergebruik.” Daartegenover staat dat elke circulaire supplychain universele uitdagingen kent. “Dan gaat het onder meer om kwaliteitscontroles en de zoektocht naar de optimale collectiestrategie. Met onze studies willen we een kader creëren met een generieke set van processen, dat tegelijk ook ruimte biedt om de individuele uitdagingen erin mee te nemen.”

Prof. Philippe Nimmegeers meent dat de overheid op het vlak van circulariteit een rol kan spelen die verder reikt dan louter het wetgevende kader. “Een mooi voorbeeld van een financieel sturend mechanisme is het ‘Groene Punt’ voor verpakkingsmaterialen. Het label geeft aan dat de producent een bijdrage heeft betaald voor de financiering van de selectieve inzameling, sortering en recyclage van verpakkingsmateriaal. Ik zie ook mogelijkheden voor financiële stimuli. Want mogelijk is er nood aan schaalgrootte om een recyclageproces rendabel te maken. Dan kan financiële ondersteuning helpen om die groeistappen te zetten.”

KD

De volledige studie en het raamwerk dat de onderzoekers ontwikkelden, vind je via volgende link: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2772390926000399?via%3Dihub